Nowe spojrzenie na rodzinę zainspirowały obserwacje kliniczne, osiągnięcia psychologii społecznej, a przede wszystkim rozwój ogólnej teorii systemów i cybernetyki. Teoria systemów dostarczyła podstaw do odmiennego, w stosunku do tradycyjnych szkół terapeutycznych, ujmowania zjawisk w rodzinie, rozumienia patologii i sposobu oddziaływań. Oto podstawowe założenia teorii systemów, które znajdują zastosowanie w praktyce terapeutycznej w odniesieniu do rodziny. Twórcą teorii systemów był von Bertalanffy (1984). System definiowany jest jako uporządkowana całość składająca się z dowolnych elementów, które pozostają we wzajemnych interakcjach. Bez interakcji nie ma systemu. Zakłada się kilka ważnych właściwości systemów. Podstawową właściwością systemów jest to, że system nie jest prostą sumą składających się nań elementów. Należy więc uznać, że rodziny nie można ujmować jako grupy, która składa się z poszczególnych indywidualności. Nie można również zrozumieć tego, co dzieje się w rodzinie, odwołując się do właściwości intrapsychicznych kolejnych osób, ich motywacji, uwewnętrznionej przeszłości lub innych kategorii psychologicznych opisujących jednostki. Język opisu stworzony przez wiodące szkoły teoretyczne (np. psychoanalizę, behawioryzm, kierunki enomenologiczno-egzystencjalne czy psychologię poznawczą) stał się nieprzydatny do diagnozy rodziny. Nie można było także przy jego użyciu wyznaczać kierunku oddziaływań. Analizowanie zachowań pojedynczych osób nie przybliży nas do zrozumienia sposobu funkcjonowania rodziny. System scharakteryzować można przez związki między jego elementami. Termin „relacje” odnosi się do podstawowej struktury elementów oraz do sposobu, w jaki są one ze sobą powiązane. Elementy mogą być względem siebie izomorficzne lub przekształcać się jedne w drugie.
Von Bertalanffy wyjaśnia tę właściwość na przykładzie sygnalizacji ruchu drogowego. Kolory zielony, żółty, czerwony w znanym systemie świetlnym mają tę samą strukturę, mają więc charakter elementów równouprawnionych, jak również mogą zmieniać się. Systemy mogą być otwarte lub zamknięte. Systemy biologiczne i społeczne mają charakter systemów otwartych(Ludwig 1995, Drożdżowicz 1994, Foley 1974).
Rodzinę należy traktować jak system otwarty. Systemy otwarte mają kilka ważnych właściwości: po pierwsze, wymieniają energię, materię i informacje z otoczeniem, ponieważ ich granice przynajmniej. częściowo są otwarte. Innymi słowy systemy żywe zależne są od otoczenia. Systemami zamkniętymi są np. maszyny. Regulacja wymiany z otoczeniem w systemach otwartych odbywa się przy udziale mechanizmu zwanego sprzężeniem zwrotnym. Dzięki niemu systemy ożywione mają charakter układów samo sterują
cych. Utrzymują one kontakt z otoczeniem, a równocześnie zachowują równowagę nie dopuszczając do nadmiernych zmian w systemie. Można wyodrębnić dwa rodzaje sprzężeń zwrotnych ujemne i dodatnie. Sprzężenie zwrotne ujemne (zasada „im bardziej, tym mniej”) nie dopuszcza do nadmiernych odchyleń w systemie i prowadzi do przywrócenia zachwianej równowagi, utrzymania status quo. Mechanizm ten nazywany jest morfostazą (Mostvin 1991).
Wiele systemów biologicznych wyposażonych jest w mechanizm utrzymywania równowagi na zasadzie sprzężenia zwrotnego negatywnego, np.utrzymywanie stałej temperatury ciała u ssaków. Podobnie rodziny, poddawane naciskom ze strony otoczenia zewnętrznego lub w związku ze zmianami wewnętrznymi (np. dorastanie dzieci), uruchamiają sprzężenie zwrotne ujemne. Pozwala ono przywrócić zachwianą równowagę, która doprowadziłaby do zmiany systemu. Nierzadko „zidentyfikowany pacjent”, który manifestuje jawne objawy, jest postacią pełniącą funkcję utrzymywania równowagi systemu. Na przykład, wystąpienie poważnych zaburzeń lękowych u dziecka może doprowadzić do zjednoczenia rodziców w opiece nad nim. I chociaż małżonkowie byli w ostrym konflikcie ze sobą i rozważali możliwość rozstania, „choroba” dziecka sprawiła, że postanowili być ponownie pełną rodziną. Innymi słowy, objawy dziecka przywróciły równowagę i zachowały system rodzinny w całości. Sprzężenie zwrotne dodatnie (zasada „im bardziej, tym bardziej”) może doprowadzić do zniszczenia systemu. Mechanizm ten może doprowadzić do zmian, tzn. adaptacji do warunków zewnętrznych. Dzięki niemu równowaga rodzinna nie jest przywracana na dawnych zasadach. Możliwe staje się dokonanie zmiany i uzyskanie nowej równowagi. Mechanizm ten zwany jest morfogenezą. Kolejną właściwością systemów otwartych jest tzw. e k w i f i n a l n o ś ć * (Bertalanffy 1984, Foley 1974). Oznacza ona, że ten sam rezultat końcowy może być osiągnięty przy różnych warunkach początkowych i różnymi drogami. Systemy zamknięte nie posiadają takiej cechy, ponieważ ich stan końcowy zdeterminowany jest warunkami początkowymi. Założenie to ma duże konsekwencje dla diagnostyki systemów rodzinnych i terapii. Poszukiwanie podobnych przyczyn określonego zaburzenia jednego z członków rodziny w różnych systemach rodzinnych nie ma uzasadnienia. Mało owocne byłoby dopatrywanie się podobnych przyczyn w różnych systemach rodzinnych, np. anoreksji dorastających córek.
Rodzina
Terapeuta nie musi tracić czasu wypytując parę małżeńską o specyfikę komunikacji między małżonkami w różnych dziedzinach, np. sposobu wychowywania dzieci, wydawania pieniędzy, kontaktów towarzyskich. Wystarczy, aby rozpoznał, w miarę możliwości szybko, wzór interakcji w małżeństwie. Będzie on przejawiał się przy różnych warunkach początkowych. Właściwość ekwifinalności systemów otwartych wskazuje także na to, że system rodzinny może zmieniać się osiągając podobny stan mimo różnych stanów początkowych. Tym samym, nie ma prostych i jednoznacznych zasad interwencji terapeutycznych. Ten sam efekt można uzyskać różnymi drogami. Ekwipotencjalność oznacza, że przy tych samych warunkach początkowych system może osiągnąć różne stany końcowe. Obie te właściwości systemów otwartych wskazują na to, że nie istnieją proste zasady przyczynowości. W teoriach systemów mówi się o przyczynowości cyrkularnej (kołowej) w odróżnieniu od przyczynowości liniowej. Przyczynowość liniowa wskazuje na ciągi zjawisk: a jest przyczyną b, b jest przyczyną c itd. Myślenie takie ma długą tradycję. Przyczynowość kołowa natomiast zakłada, że elementy danego systemu są wzajemnie uwarunkowane i wpływają na siebie. Kolistość charakteryzuje się odwracalnością przyczyn i skutków (Bateson 1996; Simon, Stierlin 1998). Zasada cyrkularności znajduje zastosowanie w sposobie ujmowania przebiegu komunikacji między dwiema osobami w długotrwałych związkach. Jeden z aksjomatów szkoły komunikacyjnej (Watzlawick, Beavin, Jackson 1967) głosi, że między ludźmi odbywa się nieprzerwana wymiana komunikatów. Każde pojedyncze zachowanie komunikacyjne osoby można potraktować jak bodziec do* Terminy „ekwifinalność” i „ekwipotencjalność” w literaturze przedmiotu nie są tłumaczone na język polski (Bertalanffy 1984). Zostały zdefiniowane w tekście. kolejnego zachowania partnera, reakcję na poprzednie zachowanie partnera i równocześnie wzmocnienie poprzedniego. Jedynie właściwością ludzkiego umysłu jest tendencja do przerywania w dowolnym miejscu w istocie nieprzerwanej sekwencji zdarzeń („przypadkowa punktacja wydarzeń”) i określenie jakiegoś zachowania jako przyczyny, a innego jako jego skutku.
Małżonkowie mają zwykle tendencję do traktowania własnego zachowania jako reakcji na zachowania komunikacyjne partnera. Systemy współwystępują z innymi systemami tworząc uporządkowaną hierarchię systemów. Każdy system należy do systemu szerszego tworząc z nim tzw. ekosystem. Innymi słowy każdy system funkcjonuje jako całość w stosunku do elementów podporządkowanych i jako część w stosunku do jednostek nadrzędnych (Namysłowska 1997). Między systemami istnieją granice (tak jak półprzepuszczalne bariery) określające stopień przepływu informacji między nimi. Rodzina jest systemem komunikującym się z innymi systemami społecznymi. Ilość informacji, które mogą być przyjęte przez rodzinę, jak również przekazane do innych systemów społecznych, będzie zależna od przepuszczalności granic między tymi systemami. Pomiędzy subsystemami w obrębie rodziny także istnieją granice. W świetle dotychczas omówionych założeń teoretycznych rodzina definiowana jest jako otwarty system społeczny z członkami jako elementami pozostającymi w dynamicznych interakcjach między sobą, otoczony półprzepuszczalną granicą, komunikujący się z innymi systemami. Zaburzenie rozumiane jest tu w nowy sposób. Patologii nie przypisuje się pojedynczej osobie, tak jak w tradycyjnych szkołach terapeutycznych. Zaburzony jest cały system. Postuluje się więc pracę terapeutyczną z całą rodziną.
Koncentracja terapeuty na osobie manifestującej jawną patologię jest niewskazana. Terapeuta myślący systemowo ma świadomość, że prowadząc terapię z pojedynczą osobą interweniuje w cały system. Należy uwzględnić fakt, że podstawy teoretyczne terapii rodzin, w tym teoria systemów, rozwijają się od lat siedemdziesiątych. Czytelnikowi polskiemu zainteresowanemu dokładniejszym poznaniem ewolucji założeń i tez teorii systemów polecam dwie książki, które udostępniają najważniejsze zmiany – Ludwiga (1995) Terapia systemowa, Namysłowskiej (1997) Terapia rodzin. W tym miejscu omówione zostaną tylko niektóre kierunki zmian. We wcześniejszej wersji teoria systemów zastosowana została w teorii komunikacji. Zakładano, że obserwator przebiegu komunikacji jest osobą obiektywną, niezaangażowaną. Teza ta została radykalnie podważona. Psychologia zorientowana systemowo zaczęła akceptować istnienie związku między obiektem poznania a badaczem. Bateson (1972) uważał, że osoba poznająca arbitralnie przerywa strumień doświadczenia nadając strukturę poznawanej rzeczywistości. Istnieją różne nawyki punktacji zdarzeń, a to pociąga za sobą odmienne sposoby związków i znaczeń. Najbardziej radykalna teza „nowej epistemologii” głosi, że nie ma obiektywnej rzeczywistości poza umysłem poznającym ją. Akt poznania jest aktem kreowania rzeczywistości. Keeney (1983) „punktację” odnosił do podstawowej aktywności poznawczej człowieka – różnicowania, tzn. wyodrębniania i nazywania elementów postrzeganej rzeczywistości oraz porządkowania za pomocą różnych wzorów organizacji. Samo użycie języka tworzy rzeczywistość, a nie odzwierciedla ją. Ludzie sami tworzą fakty poznawcze. Opis rzeczywistości stanowi formę komunikatu skierowanego do innego człowieka.
Przyjęcie powyższych założeń prowadzi do uznania tezy, że każdy człowiek ma własną epistemologię. Ponadto terapeuta powinien być świadomy własnej epistemologii. Na początku lat osiemdziesiątych zakwestionowano koncepcję rodziny jako systemu otwartego, na który można wpływać za pomocą interwencji z zewnątrz (Ludwig 1995). Rodzina określana jest jako zdeterminowany strukturalnie, zamknięty i autonomiczny system społeczny, który sam określa zakres działania interwencji zewnętrznych. Rodzina jest systemem zawsze działającym optymalnie i nie może podlegać zakłóceniom. Odrzucone zostało więc pojęcie patologii, które wywodzi się z myślenia medycznego i socjologii normatywnej. Terapeuta ma dostosować swoje działania do systemu rodzinnego, kooperować z rodziną zmierzając do wspólnego celu. System rodzinny jest autonomiczny. Jedynie uprawnioną postawą terapeuty jest respektowanie autonomii rodziny i współpraca z nią. Niedopuszczalna jest natomiast manipulacja terapeutyczna. Działania terapeuty polegać mają bardziej na dialogu otwierającym niż na strategicznych interwencjach.
Odchodząc trochę od tematu chciałbym przedstawić sklep z drewnianymi zabawkami. Przywodzą one nam niezapomniane wspomnienia z dzieciństwa. Trzeba się zastanowić czy nie chcielibyśmy naszym dzieciom zapewnić takich wspomnień. Zabawki produkowane są między innymi w fabrykach na terenie Niemiec, co zwiększa standard ich wykonania. Podaje link do sklepu: Zabawki dla dzieci. Pozwolę sobie również poinformować iż w tym sklepie dostępne są również inne produkty przeznaczone dla dzieci.
